Марат ол түні ұйықтай алмады. Наубайхананың алдында тұрған қарт әйелдің бейнесі көз алдынан кетпей қойды. Ол тек бет-әлпетін ғана емес, шаршаған, ұялып тұрған, бірақ ішінде әлі де сөнбеген абырой оты бар жанарын қайта-қайта еске алды. Біраз уақытты босқа өткізуге болмайтынын түсінді.
Таңсәріде, күн шықпай жатып, телефонын үнсіз режимге қойып, пальтосын киіп, қыстың қақаған суығына шығып кетті. Қала бос еді – тек асығып бара жатқан бірнеше адам мен көшені тазалаушылар ғана. Марат кеше көрген наубайханаға қарай тікелей бет алды. Сатушы – сол баяғы суық жүзді әйел – сөрелерге нан қойып жатыр екен.
— Кеше келген әлгі әжейді көрдіңіз бе? — деп сұрады Марат.
— Мұнда қарттар көп келеді, — иығын қиқаң еткізді ол. — Егер бөтелке жинайтын болса, қабылдау пункті ашылғанда келеді. Сағат тоғызда, бәлкім, онда.
Марат қысқа ғана алғыс айтып, күтуді ұйғарды.
Уақыт өте баяу жылжып жатты. Суық беттерін шымшып, тоңдырғанымен, ойына оралған Мәриям апайдың бейнесі бойын жылытып тұрды. Ол бала кезінде апайының оған «даму үшін» қосымша тапсырмалар беретінін, сабақтан кейін мұғалімдер бөлмесіне шақырып, «көмектес» деп кітаптарды реттетіп, тақтаны сүрткізіп, борды сұрыптататынын есіне алды. Соңында міндетті түрде қолына жылы нан немесе үйде пісірген бәліш ұстатып жіберетін.
Тоғызға он бес минут қалғанда, көшенің бұрышынан еңкіш тартқан, баяу әрі сенімсіз адымдап келе жатқан бір бейне көрінді. Қолындағы ескі сөмке, қадамындағы шаршаңқылық – әр қадамы ауыр еді. Мараттың тамағына бірден тас түйін секілді түйін тығылды.
— Мәриям апай! — деп дауыстады ол, айналасындағыларды ұмытып.
Әйел селт етіп, тоқтады. Оған мұқият қарап, сәнді киінген ер адамның өзіне осыншама жылы үнмен атын атауына таңғалғандай еді.
— Бұл мен… Марат, — деді ол жақындай түсіп. — Марат Дюмон… баяғыда сіздің оқушыңыз болғам.
Әжесінің жүзі бір сәтке жарықтанып, артынша көзінде сақтық пайда болды.
— Марат… әлгі… — деп бастады ол, бірақ даусы дірілдеп кетті.
— Иә, математика дәптерін үнемі ұмытып кететін, бірақ сіз берген нанды ешқашан ұмытпайтын бала, — деп күлді Марат. — Апай, сіз менімен бірге жүріңізші. Сізді мына аязда тастап кете алмаймын.
— Мен ауыртпалық болғым келмейді, — деп сыбырлады ол. — Осылай өмір сүріп келемін ғой…
— Сіз мен үшін бәрі болдыңыз, — деді Марат нық дауыспен. — Сіз болмасаңыз, қайда болар едім… Аштықтан, суықтан… көп нәрседен құтқардыңыз. Енді – менің кезегім.
Ол қарсы жауап беруге үлгертпей, сөмкесін қолынан алып, көлігіне қарай жетектеді. Машинаның ішіндегі жылы ауа әйелдің ернінен тыныш бір күрсініс шығартты. Терезеден үнсіз қарап отырды, бірақ көзінде жас мөлтілдеп тұрды.
Марат оны бірден үйіне алып келді. Ас бөлмесінде Айжан балаларға таңғы ас әзірлеп жатқан.
— Айжан, бұл – Мәриям апай, менің бұрынғы мұғалімім. Мектепті бітіргенім – соның арқасы. Енді… бізбен бірге тұрады, — деді Марат дауысында еш күмән қалдырмай.
Айжан таңданғанымен, жылы жымиып, апайды құшақтады. Талғат пен Данияр қызығып келіп, ол әңгіме айта ала ма деп сұрады.
Келесі күндерде Мәриям апайдың жүзі жылына бастады. Қалыпты тамақтанып, тынығып, аз-аздан күш жинады. Бір кеште ол Талғатпен бірге үстел басында отырып, оған үй тапсырмасын орындауға көмектесіп отырды.
— Мынау менің бала кездегі қырсықтығымның көшірмесі сияқты, — деп күлді Марат дәлізден.
— Жоқ, — деді апай жұмсақ үнмен, — ол тіпті одан да ізденімпаз. Ал ізденіс – адамды құтқаратын қасиет.
Марат ұзақ жылдар бойы қарыздармын деген сезіммен жүргенін, бірақ қалай қайтарарын білмегенін сезді. Енді, міне, қайтара алды.
Бір күні ол айтты:
— Мәриям апай, әкімдікпен сөйлестім. Сізге әлеуметтік пәтер мен қосымша жәрдемақы бермекші. Бірақ мен одан да көп нәрсе жасағым келеді. Маған қызметкерлердің балаларына тәлімгер болатын адам керек. Сабақтарына көмектесетін, бағыт-бағдар беретін… Сізден басқа ешкімді елестете алмаймын.
Апайдың көзіне тағы да жас келді.
— Марат… мен тек шаршаған бір кемпірмін ғой.
— Жоқ, сіз – мұғалімсіз. Мұғалімдер ешқашан шын мәнінде қартаймайды.
Ол кішіпейілмен келісті. Жаңалық тез тарап, балалар фирма кеңсесінде арнайы жабдықталған бөлмеге қуана келетін болды. Мәриям апай оларға тек математика мен тіл ғана емес, абырой, мейірім, және кейде кішкентай ғана ізгілік өмірді өзгерте алатынын үйретті.
Бір түстен кейін, соңғы бала кеткен соң, Марат апаймен оңаша қалды.
— Білесіз бе, — деді ол жай дауыспен, — сол күні наубайхананың алдында ойладым: егер сізді жіберіп алсам, өмір бойы өкінемін. Сол үшін… маған жақсылық жасауға мүмкіндік бергеніңізге рахмет.
Мәриям апай жылы жымиды.
— Марат, шыны керек… сені көргенде Алла жақсы адамдарын ешқашан ұмытпайтынын түсіндім. Жылдар өтсе де.
Айлар өте денсаулығы түзеле бастады. Бұрынғыдай еңкіш тартқан әйел емес, қайтадан тік әрі мейірімді көзқарасты ұстазға айналды. Жазда бүкіл отбасы – Марат, Айжан, балалар және Мәриям апай – апайдың туған ауылына барды. Ол жердегі әке-шешесінің үйін, шомылған мешітін, кезінде оқушыларын күткен мектеп алдындағы орындықты көрсетті.
— Бәрі де дер кезінде созылған қолдан басталады, — деді ол Талғат пен Даниярға. — Мұны есте сақтаңдар. Уақыты келгенде, сендер де біреуге қол ұсыныңдар.
Сол кеште, жұлдызды аспан астында, Марат Айжанның қолын ұстап:
— Білесің бе, Айжан, қазір ғана «бәрі отбасы үшін» дегеннің мағынасын түсініп отырмын. Отбасы – тек туғаның емес. Ол – сен құтқаруды таңдаған жандар, — деді.
Айжан жымиып, басын оның иығына қойды. Алыста Мәриям апай орындықта отырып, Талғат пен Даниярға бала кезінде қалай керосин шамының жарығымен жазу үйренгенін айтып отырды. Балалар ертегі тыңдағандай көздері жайнап тыңдады.
Сөйтіп, асығыс әрі немқұрайлы әлемде, алған жақсылығын ұмытпаған бір адам тек нан ғана емес, абырой, жылылық және сүйіктілерінің жүрегінде орын қайтара алды.
Өйткені кейде өмірдегі ең маңызды келісімшарт қағазға емес, жүрекке жазылады.
