Салқын асүйде шай мен жаңа туралған алманың иісі аңқып тұрды. Әлия сүлгіні орындықтың арқалығына қойып, Бекжанға тіке қарады.
— Айтшы, нақты не қалайсың?
Бекжан жұтынды.
— Анам… Валентина… өзінің алпыс жылдығын осында өткізгісі келеді. Әдемі болсын дейді: бақта үстелдер, музыка, қаладағы туыстар. Әрі… сенің ата-анаң бірнеше күнге кетсе жақсы болар еді. Қалжың, сөз, керіс болмағаны дұрыс… өзің білесің ғой, мамаң қалай.
Әлияға бұл сөздер күздің суық желіндей тиді. Ол терезені ашып, баққа қарады. Қызғылттанып кеткен жапырақтар сыбырлап тұрды.
— Бұл үй менікі, Бекжан, әр бұрышы ата-анамның еңбегі мен ізіне толы. Анаң осы жерде тойлағысы келсе, жарайды. Бірақ мен әке-шешемді қуып жібере алмаймын.
Ол үндемеді. Көзі жуылған табақтардың су ізі қалған үстелге түсті.
— Мамамен сен сөйлесесің бе? — деді ақыры.
— Мен сөйлесемін, — деді Әлия сабырлы үнмен. — Бірақ екеуіміздің атымыздан.
Ертесі күні түсте Валентина қақпа алдына келді. Беж пальтода, шашы мінсіз түзетілген, қолында алып қызыл раушан гүлі. Ол ешқашан басқа үйлерге ұзақ қарамайтын, көзі бірден кемшілікті іздейтін. Аулаға кіріп, қақпаның тот басқан топсасын, ескі қораны көріп ернін жымқырды.
— О, қымбаттыларым, қандай «рустик»! — деп айқайлап, Бекжанға бұрылды. — Осында тамаша болады. Тек… сәл тәртіп керек. Әрі, әрине, қонақтарыма жайлылық.
Әлия оған верандада шай құйып берді.
— Валентина, сіздің осында тойлағыңыз келгеніне қуаныштымыз. Күзгі бақ әдемі ғой. Бірақ менің ата-анам бізбен бірге тұрады. Олар ешқайда кетпейді.
Валентина ернін жымиды.
— Қымбатты Әлия, әрине, «кетсін» деп тұрған жоқпын… тек сол күні бізге орын керек екенін түсінсін. Мүмкін, көршілерге барар? Немесе туыстарға?
Бекжан орнында қымыңдады, бірақ тіл қатпады. Әлия оның иықтарының түсіп кеткенін байқады.
— Жоқ, — деді ол. — Біз басқаша жасаймыз. Үстелдер бақта тұрады, асүй бәрімізге ортақ. Ал әке-шешем тамаққа, дайындыққа көмектеседі.
Валентина баяу жыпылықтады, қышқыл алма тістегендей.
— Бұл әңгімені кейін жалғастырамыз, — деді ол ақыры орнынан тұрып. — Уақытым тығыз. Қонақтардың тізімі, мәзір, музыка керек. Үш қабатты тортты қалаймын. Және өтінемін… дастарқанда тұздалған көкөніс болмасын. Бұл ауылдың тойы емес.
Ол кеткен соң, үйге ауыр тыныштық орнады. Бекжан шекесін уқалады.
— Көрдің бе? Ол көнбейді.
— Мен де, — деді Әлия.
Алдағы күндері үй толы аяқ дыбысына, банкілерге, дайындық әуеніне толды. Әлияның анасы даршын қосып алма компотын қайнатты, әкесі веранданың тақтайларын түзетті. Әлия терезелерді жуып, дастарқандарды жуып, Валентина айтқан шақыру билеттерін жіберді. Бірақ көршілерге де орын қалдырды: сүт әкелетін Әсел апайға, қақпаны талай рет жөндеген Дастан ағайға.
Бекжан күнде қалаға барып, барған сайын шаршап қайтатын. Кешкісін ол баспалдақта отырып, жапырақтарға қараумен болатын.
— Сен жанжалдан қорқасың, — деді Әлия бірде.
— Иә.
— Анамды ренжітіп аламын деп қорқасың.
— Иә. Әрі… мүмкін, сені де.
— Мені тек әділетсіздік ренжітеді, Бекжан. Оны мен көтере алмаймын.
Мерекенің қарсаңында жол жақтан суық жаңбыр соқты. Әкесі үстелдерді брезентпен жауып қойды. Валентина декораторлар әкелді: әуе шарларынан доғалар, шатырлар, алтын түсті шамдар.
— Мұның бәрі артық, — деді Әлия. — Бізде гирляндалар бар, шамдар бар, жеткілікті.
— Жеткілікті неге? Ауыл кешіне ме? — деді Валентина. — Бұл менің мерейтойым.
Жаңа әшекейлер бақты бөтен құс сияқты жауып алды. Әлия үйдің тыныштығын әрбір шамның жұлып бара жатқанын сезді. Бекжан кіріп келді де, анасына қарады:
— Анашым, бұл шамадан тыс.
— Бұл мінсіз, — деді ол.
Кешке қонақтар келе бастады. Музыка гүрілдеп тұрды, Валентина қарақошқыл қызыл көйлекте жарқырап отырды.
— Бекжан, — сыбырлады ол, — ана сөрелердегі банкілер суретке түспесін. Масқара.
Әлия мұны естіп, асүйге кетті. Анасы жаңа ғана пештен алма бәліштерін шығарып жатыр еді.
— Қой, — деді күлімсіреп. — Кім көргісі келсе, көреді. Кім көрмесе, еңбектің алдында аш қалады.
Барлығы дастарқанға жайғасқанда, Валентина тост айтты:
— Рахмет, бәріңізге келдіңіздер! Өмірді дұрыс сүрсең, ол әдемі. Алпысымда мен лайықтыларымды талап етуді, ымыра жасамауды үйрендім.
Әлия орнынан тұрып, қасықпен бокалын қақты.
— Мен де бір нәрсе айтамын.
Ол бақты арқасына алып, барлық көз алдында сөйледі:
— Валентина, бүгін сіздің күніңіз. Сізге денсаулық тілеймін. Біздің үйіміз сізді қуана қарсы алды. Бірақ бұл үй — менікі. Біздікі. Әке-шешемдікі, олар тақтай қағып, жер жыртып, нан пісірді. Мұнда кім ас ішсе, олардың еңбегін ішеді. Кім билесе, олардың ізі қалған еденде билейді. Оларды ысырып тастауға жол бермеймін.
Үнсіздік.
— Қымбаттым, бұл ұят емес, жай ғана жайлылық туралы, — деді Валентина.
— Тамақ пісірген қолды жасыратын жайлылық — жайлылық емес, — деді Әлия. — Бұл менсінбеушілік.
Үстелдердің арасынан сыбыр өтті. Бекжан орнынан тұрды.
— Анашым, Әлия дұрыс айтады. Мен тым ұзақ үнсіз қалдым. Бұл мейрамхана емес. Бұл — үй.
— Сонда сен анаңа қарсы шықтың ба, соның қасында?
— Жоқ. Өзім үшін. Ар-ожданмен түзу тұратын өмір үшін.
Сол сәтте қатты жел шамдарды өшірді. Қонақтар күлкісін жасыра алмай, пальтоларын іздеді. Әлияның әкесі балғасын әкелді, анасы сүлгілерін ұсынды.
— Ішке кіріңдер! — деп айқайлады Әлия.
Барлығы асүй мен үлкен бөлмеге өтті. Пештің жылуы мен бәліштің иісі көңілдерін жылытып жіберді. Әлияның анасы ірімшік, ыстық компот, бәліш қойды. Валентинаның бір туысы тістеп алып:
— Бұл маған атамның үйін еске түсірді. Жылдар бойы мұндай жемедім, — деді.
Валентина асүйге кіріп, айналаға музейдей қарап қалды. Ол Әлияның анасының буға қызарған қолдарын көрді, қабырғадағы ескі суретке көз салды.
— Мұның бәрін өздерің жасадыңдар ма?
— Иә, — деді ол. — Көршілер көмектесті. Әрі сәл ғана Құдайдың демеуімен.
Валентина үнсіз қалды. Сосын тортты өзі кесе бастады.
— Рахмет, — деді ол ақырын.
Келесі күні күн көктемдегідей ашық шықты. Әлияның әкесі мен Бекжан шатырды бекітті, сымдарды жинады. Валентина түске дейін қалып, ыдыс жуды. Қолының бос қалмағанына өзі таңғалды.
— Бекжан, — деді ол кетерінде, — сен дұрыс таңдадың. Сенде адамдар түзу тұратын үй бар. Ешқашан оны тартып алма. Тіпті мен үшін де.
Қақпа жабылғанда, Әлия терең дем алды.
— Бұл бастау ғана, — деді анасы.
— Иә, — қайталады Әлия. — Бастау.
