Айжан төсегінде отырды, қолында әлі де телефон. Саусақтары қалтырап, көз жасын тоқтата алмады. Оның жаны жыртылып кеткендей еді. Қайғы ма, ашу ма, әлде анасына деген өкпе ме — өзі де ажырата алмады. Бір сәтте бүкіл әлемі қирап түсті: әкесі тірі екен, ал анасын ол өмір бойы шындықты айтатын жалғыз жан деп сенсе де, анасы бәрін жасырып келген.
Келесі күні ол пәтердің ішінде елес секілді сенделіп жүрді. Қай бұйымға қараса да — бәрі бөтен көрінді: балалық альбомдар, анасының сүйікті шыныаяғы, ескі кітаптар… бәрінен де өтіріктің салқыны сезілетіндей болды. Ақыры, пальтосын киіп, сыртқа шықты. Алматының көшелері қайнап тұрса да, Айжан үшін бәрі бос қуыс сияқты еді.
«Кімге сенемін? Оған ба, әлде анама ма?» — ойы сан-саққа жүгірді. Ерланның жанарында шындық бардай көрінген, бірақ ол да ойыншы болуы мүмкін. Ал анасы… анасы өзін қорғаушы етіп көрсеткенімен, мүмкін, бәрінің себебі дәл сонда шығар?
Үш күн өткен соң Айжан белгісіз адрестен хат алды:
«Айжан, маған сенуіңнің қаншалықты қиын екенін білемін. Бірақ соңғы рет мүмкіндік бер. Сенің өміріңді қиратқым келмейді, тек шындықты айтқым келеді. Ертең кешкі 6-да Орталық саябақтағы субұрқақтың жанындағы орындықта боламын. Келгің келмесе — түсінемін. — Ерлан»
Ол хатты қайта-қайта оқыды. Ақылы: «Барма!» десе, жүрегі: «Баруың керек!» деді.
Кездесу саябақта
Келгенде орындық бос тұрды. Бірнеше минуттан соң Ерланды көрді — иығы түсіп кеткен, қолында ескі шляпа. Ол басын көтергенде көзінде біртүрлі жылылық, әкелік мейірімге ұқсас нұр жарқ етті.
— Келдің, — деді ол сыбырлап.
— Келдім, бірақ сенгенімнен емес. Жауап алғым келеді.
Ерлан басын изеді.
— Сұрауға хақың бар.
Содан ол бәрін баяндады: жастық шағын, жұмыс істеген компаниясындағы заңсыздықтарды, оны әшкерелеуге талпынғанын. Бірақ соңында өзі жалған айыппен сотталып, бес жыл түрмеде отырғанын. Бостандыққа шыққанда Айжанның анасын іздеп барғанын, ал ол болса: «Қызымды қылмыскермен бірге өсірмеймін. Жоғал!» — дегенін.
— Сол сөз мені сындырды. «Егер қызыңа жоласаң, сені жек көретіндей қыламын», — деді ол. Мен әлсіздік таныттым, кеттім.
Айжан жұдырығын түйіп, әр сөзін тыңдады.
— Ал енді ше? Не қалайсың? Кешірім бе? Әлде сен көрмеген «мінсіз қыз» рөлін ойнауымды ма?
Ерлан ауыр күрсінді.
— Ештеңе қажет емес. Тек біліп қой: мен сені немқұрайдылықтан тастап кеткем жоқ. Жылдар бойы жақсы көріп өттім.
Айжан орнынан атып тұрды.
— Маған кету керек.
— Айжан! — деп айқайлады ол. — Егер толық шындықты білгің келсе, анаңнан «Рихтер» деген атты сұра.
Айжан тоқтай қалды.
— Рихтер кім?
— Өз аузынан естисің.
Қыз одан әрі қарамай, жүре берді. Жүрегі бұрынғыдан да ауырлады.
Анасына сұрақ
Сол кеште анасы оны күтті. Жүзі ағарған, көздері ісіп кеткен.
— Сен онымен кездестің, иә?
— Иә. Ол маған бір атты айтты: Рихтер. Ол кім?
Анасының түрі өзгеріп кетті.
— Айтпауы керек еді…
— Маған ақиқатты айт! — деп үзіп жіберді Айжан. — Жетеді енді!
Әйел орындыққа отыра кетті.
— Рихтер — ықпалды кәсіпкер болатын. Шын мәнінде — қылмыскер. Әкең оны әшкерелеуге тырысты. Ал Рихтер оны түрмеге жапқызды. Кейін бостандыққа шыққанда да, Рихтердің билігі күшті еді. Ол маған: «Егер Ерлан қызына жақындаса, ол зардап шегеді», — деп қоқан-лоқы жасады. Мен сені қорғадым.
Айжан есеңгіреп отырды.
— Демек, бүкіл өмірім бір бейтаныс адамның қорқытуының көлеңкесінде өтті ғой?
— Иә… — деді анасы, жылап. — Мүмкін, қателестім. Бірақ мұны ана жүрегімен істедім.
Айжан көзін жас жуып кетті.
Ізденіс
Келесі апта бойы ол кітапханаларда, интернет архивтерде қазбалады. «Рихтер» есімі көне мақалалардан шыға берді: жемқорлық, қылмыстық байланыстар. Бірақ ресми түрде ол ешқашан сотталмаған. Өте ықпалды, тым мықты қорғауға ие болған.
Бір түнде Ерланнан тағы хат келді:
«Айжан, мен сені журналистпен таныстырғым келеді. Ол Рихтерді көп жыл бойы зерттеді. Құжаттары бар. Мен жалғыз сендіре алмаймын, бірақ фактілер сөйлейді.»
Қыз келісті. Ол журналист — Ибрагимов деген қарт адам еді. Ол қалың папкаларды алып шықты.
— Әкең құрбан болды, — деді ол сеніммен. — Рихтер оны жазықсыз айыптады. Мен шындықты жарияламақ болдым, бірақ аузымды жапты. Енді уақыт келді.
Айжан алғаш рет қолында нақты бірдеңе барын сезінді.
Жақындасу
Ол қайтадан әкесіне барды. Ерлан қарапайым пәтерде қарсы алды.
— Мен құжаттарды көрдім, — деді Айжан. — Саған сенемін.
Ерланның көзіне жас келді.
— Айжан…
— Бірақ жоғалған жылдар қайта оралмайды. «Әке» деуім әзірше қиын. Бірақ… тырысып көруге болады.
Ол басын изеді, мойынсұнып.
— Басқа ештеңе тілемеймін. Тек жанында болсам болды.
Соңы
Бірнеше айдан соң газеттер шулады: «Рихтер ісі қайта қаралады!». Ақиқат жарыққа шықты: Ерлан Сейітұлы жазықсыз сотталған екен. Қоғам оның атын ақтап шықты.
Айжан анасына ұзақ қарады: үнсіз, ұялып отырған. Ол да бір жағынан құрбан еді — қорқыныш құрбаны.
Ерланмен қарым-қатынас оңай болмады. Уақытты қайтару мүмкін емес. Бірақ әр кездескен сайын, әр сөйлескен сайын Айжан оны «өлі өткеннің елесі» емес, тірі адам ретінде көре бастады — әлі де қызын сүйетін адам ретінде.
Бір күні шағын дәмханада екеуі отырды. Ерлан қалтасынан сурет шығарды: үш жасар Айжан қызғылт көйлекпен. Жанында жаңа сурет: екеуі күліп тұр.
— Мұны бастау деп есептейік, — деді ол.
Айжан ұзақ қарады. Жүрегінде алғаш рет жылылық пайда болды. Оның өмір жолы тек жоғалту жайлы емес, қайта табылу туралы да екенін түсінді.
