Серік жаңа мөрлер басылған қағаздардан басын көтеріп, салқын дауыспен айтты:
— Жаңа түзетуге сәйкес, мына жолақ енді жаңа қожайындарға тиесілі.
Бұл сөздер Маржанға найзағайдай тиді. Қолындағы құмырасы жерге түсіп, су пияз егілген қатарға төгілді. Жиырма жылдан астам еңбек еткен жері аяқ астынан сырғып кеткендей болды.
— Түзету дейсің бе? — деді Айдос алға шығып. — Серік, сен өз көзіңмен көрдің ғой біз қазық қаққанда. Сол кезде өзің қол қойдың. Қалайша қазір басқаша сөйлейсің?
Серік бір сәт көзін жыпылықтатты да, папкасына үңілді.
— Құжат өзгереді, Айдос. Заңды мен жазбаймын. Мен тек қорытынды шығарамын.
Тамара, қолын беліне таянып, оған жақындады.
— Ал саған бұл «қорытынды» үшін қанша төлеген? — деді ол өткір үнмен. — Қалтанда жаңа жоспар жүрмес еді, егер ақша иісі шықпаса.
Серік папканы одан сайын қыса түсті. Шекесінде тамыр бүлкілдеп тұрды.
— Сізден сыпайылықты өтінемін. Мен өз жұмысымды атқарып жүрмін. Келіспесеңдер — сотқа барыңдар.
Маржанның көкірегін ашу өрттей шарпыды. Жылдар бойы жер жыртып, егіп, жинаған бейнеті бір жапырақ қағазбен, бір сатқын қолтаңбамен жоққа шығарылмақ па?!
— Жоқ, — деді ол баяу, бірақ нық үнмен. — Біз шегінбейміз.
Жаңа көршілердің бірі мазақтай күлді де, тақтайды жерге тастады.
— Сендер, кәрілер, түсінбейсіңдер. Бізде қағаз бар, бізде адамдар бар. Бүгін кешке қабырға көтереміз. Ұнамаса — кімге керек соған хабарласыңдар.
Айдос алға аттап шықты. Көзі қап-қара болып, дауысы ауыр шықты.
— Бір қабырға көтеріп көр, осы жерден бүтін күйде кете алмайсың.
Тамара оның қолынан ұстап тоқтатты.
— Айдос, болмайды. Олар соны күтіп тұр. Сен қол көтерсең — ертең «қарт көршісіне шабуыл жасады» деп түрмеге тығады.
Осылайша күндер мен түндер қырғынсыз соғысқа айналды. Маржан мен Айдос бақшаны күзетіп, кезекпен ұйықтады. Қолдарында фонарь мен телефон. Тамара күнде келіп тұрды — тамақ әкелді, ең бастысы — жігер берді.
Жаңа көршілер техника әкелмек болды. Бірақ бақша басында адамдар тасша қатып тұрғанда ешбір жұмысшы кірмеді.
Ауыл екіге бөлінді: бірі «құжатпен күреспейсің» деп бас шайқады, енді бірі Маржан мен Айдостың қолын қысып, олардан бір кездері картоп не бір шелек су алғанын еске алды.
— Бұл тек біздің жер емес, — деді Маржан, қалжыраған дауыспен. — Бұл — біздің өміріміз. Егер қазір бас тартсам, өз өмірімді таптап өтемін.
Соттағы күндер тіпті ауыр өтті. Жаңа көршілер жалған куәгерлерді сүйреді, жаңа мөр басылған қағаздарды бұлғады. Тарихты бір түймешікпен қайта жазып жібермек болды.
Серік салқын дауыспен куәлік берді:
— Жаңа өлшем бойынша жердің шекарасы осында…
Маржан тура көзіне қарады.
— Ал сенің ар-ұятыңның шекарасы қайда, Серік? Сол сызықпен бірге өшіп кетті ме?
Залда гуіл естілді. Судья қолын көтерді.
— Тыныштық!
Тамара да сөз алды. Ол жиырма жыл бұрын инженердің сайдың қасымен өлшегенін, қазықтарды қайда қойғанын өз көзімен көргенін айтты.
— Сол жерде болдым. Көзіммен көрдім. Серік те сонда еді. Қол қойды. Қалайша қазір теріс сөйлейді?
Айдос ескі суреттерді алып шықты. Онда қазықтар, үлкен тас, акация жанындағы белгі көрініп тұр. Өзі де жас, қолында күрекпен бейнеленген.
Бірақ ең мықты дәлел — Маржанның ескі күнделігі болды. Қақпағы тозған, беттері топырақ дақтарына боялған. Ол бір жолды дауыстап оқыды:
— «2000 жыл. Үлкен тастың жанында жаңа қазық. Инженермен бірге өлшенді.»
Сот тәуелсіз сараптама тағайындады. Жаңа геодезистер келді. Өлшеп, салыстырып шықты. Шындық ашылды: жаңа көршілердің құжаттары қолдан жасалған. Сай мен жыраны елемей, жерді қисық сызықпен бөліп тастаған.
Серік қайта шақырылды. Бұл жолы үні дірілдеді.
— Мен… тек қол қойдым… Тексермедім…
— Сіз жалғанға қол қойғансыз, — деді судья қатқыл үнмен. — Оның жазасы бар.
Соңғы үкімді оқығанда зал тына қалды.
— Шекара 2000 жылғы жоспар бойынша қалады. Жаңа қожайындардың талабын сот қанағаттандырмайды. Құжаттары жарамсыз деп танылады.
Маржан көзін жұмды. Көз жасынан қабағы күйіп бара жатты. Айдос оның қолын қысты. Артта Тамара сыбырлап дұға оқып тұрды.
Жаңа көршілер ашумен шықты, ауыздарынан қарғыс төгіліп. Серік басын салбыратып қалды. Кішкентай ауыл сатқындықты кешірмейді.
Кешке Маржан қайтадан құмырасын қолына алды. Су картоп жапырақтарына тамшылап, жарқырап жатты. Айдос оның жанында тұрды, қоршауға сүйеніп.
— Жеңдік, Маржан. Және бұл тек біздің жеңіс емес. Жердің де жеңісі.
Маржан алғаш рет айлардан кейін күлімсіреді.
— Нақты тамырды ешкім тартып ала алмайды, Айдос. Қағаз да, ақша да, өтірік те емес.
Тамара қақпадан кіріп, қызыл алма толы себетті көтеріп тұрды.
— Ертең той жасаймыз. Бүкіл ауыл келеді, бауырсақ, самауырын шай әкелеміз. Бүгін ауыл бір шындықты ұқты: әділет сатып алынбайды.
Маржан аспанға көзін көтерді. Жұлдыздар жымыңдап тұрды. Ұзақ күрестен кейін оның демі жердің тынысымен үйлескендей болды. Әлем неше рет төңкерілсе де, тамыр тереңде болса, ешбір дауыл жұлып кете алмайды.
