Келесі күндері Әлия апай бұрынғыдан да әлсіз көрінді. Әдетте отты, әжуалы көзқарасы бір нүктеге қадалып, алыстағы ойдың соңынан ергендей тұнжырап отыратын.
Мен не мазалап жүргенін сұрауға батпадым — әрдайым сөзді басқа жаққа бұрып, болмашы нәрселер туралы айтатын: ауа райы, кітаптар, шайдың тым тез суып қалуы.
Бір күні таңертең оны ас үстелінің қасында таптым. Алдында ашық хаттар, құжаттар мен бос шыныаяқ тұрды.
— Айдана, — деді ол бәсең дауыспен, — кәрілік дегеннің ең қиыны не екенін білесің бе? Өлім емес. Адамдардың сен үшін шешім қабылдай бастайтыны.
Мен үндемей жанына отырдым.
— Түнде түс көрдім, — деді ол, әлсіреген даусымен. — Бала кезімдегі үй… алма иісі, еденнің сықыры… бәрі сол күйі. Сосын бәрі қараңғылыққа айналды.
— Саған кітап оқып берейін бе? — дедім.
Ол басын изеді, бірақ мен оқып отырған кезде көзі терезеге қадалды — сыртта жел қураған жапырақтарды ұшырып жүр екен.
Бірнеше күннен соң телефон шырылдады. Гүлнар. Бұрынғыдай үндемей сөндіріп тастайтынмын, бірақ бір күні байқамай көтеріп қойдым.
— Айданаш, сәлем, қалқам, — деді тым жылы, жалған үнмен. — Саған бір нәрсе айтқым келеді.
— Тыңдап тұрмын.
— Әлия апайың біртүрлі болып кетті ғой. Кейде адам қартайғанда… өзі байқамай адасады. Мүмкін, оны дәрігерге көрсетейік?
Кеудем қысылып кетті.
— Гүлнар апай, ол өз ойын жақсы біледі. Сіз ойлағаннан да анық көреді бәрін.
— Біз тек жақсылық тілейміз ғой! — деді ашуланып.
— Өзіне ме, әлде өзіңе ме? — дедім де, тұтқаны қоя салдым.
Содан кейін Әлия апай тіпті тұйықталып кетті. Бірде кешке кетіп бара жатқанымда маған қарап:
— Айдана, егер бір күні мені таппасаң, уайымдама. Бәлкім, мен адамдар ештеңе санамайтын жаққа кеткен шығармын, — деді күлімсіреп.
Екі күннен кейін есігі ашық тұрды.
Бәрі реттелген, таза. Тек үстел үстінде бір хат бар екен: «Айданаға».
Қолым дірілдеп аштым.
«Қымбатты Айдана,
егер сен бұл хатты оқып отырсаң — мен өз жолымды аяқтадым деген сөз. Жылама. Мен ұзақ өмір сүрдім, жақсы адамдарды жолықтырдым, және сенің арқасында өмірімнің соңғы бөлігі мәнді болды.
Гүлнар мен Сәуленің не істеп жүргенін басынан-ақ білдім. Олар адамдар жіберді, сұрады, тексерді. Бірақ мен әрқашан бір қадам алда болдым.
Бар дүнием реттелді. Үйлерді туыстарға емес, ауылдарға кітапхана салып жүрген қорларға бердім. Бұл — мәңгілікке қалудың ең дұрыс жолы деп ойлаймын.
Ал мына пәтер саған қалсын. Тек бір өтінішім бар — сатпа. Мұнда кітап болсын, күлкі болсын, балалардың дауысы болсын.
Ең бастысы, өзіңді өзгертпе. Олардың ашуынан, көреалмаушылығынан таза бол. Өйткені шын мейірімнің ақшамен еш байланысы жоқ.
Ізгі тілекпен,
Әлия.»
Көзімнен жас үзіліп түсті. Терезеден алғашқы қар жауып жатты.
Хаттың жанында кішкентай кілт пен ескі фото тұрды — екі әйел ағаш үйдің алдында күліп тұр. Арт жағында сиямен жазылған: «Өмір үйдің қабырғасынан кең екенін ұмытпа».
Түнге дейін сол жерде отырдым. Тыныштық ауыр еді — апайдың демі әлі осы бөлмеде сияқты.
Ертеңінде полиция хабарлады: Әлия апай бейбіт ұйықтап жатып көз жұмған. Қала сыртындағы қарттар үйіне өзі барған екен. Өсиет қалдырған — жерлеусіз, гүлсіз, тек күлін теңізге шашу.
Сол күні-ақ телефон шала бастады.
Гүлнар апайдың даусы бақырып тұрды:
— Қалайша бәрін бөтендерге қалдырған?! Біз үшін не істемек?!
Мен үндемедім. Ештеңе айтқым келмеді.
Кейін Сәуле хабарласты. Даусы мұздай еді.
— Сен білдің, солай ма? Оны сен үгіттедің!
— Жоқ, — дедім сабырмен. — Мен тек тыңдадым. Сендер тыңдамадыңдар.
Ол боқтап, тұтқаны қойды.
Айлар өтті. Пәтерде әлі де апайдың жалбыз шайының иісі, кітаптардың шаңы сезіліп тұрды. Кейде түнде оның көлеңкесі жанымда жүргендей елестейтін.
Бір күні шкафты реттеп жатып, киімдерінің астынан кішкентай қорап таптым. Ішінде ескі компас, күміс білезік және жартылай жазылған хат бар. Қораптың сыртында жазу тұрды: «Айданаға, дайын болғанда».
«Айдана,
егер бір күні өзіңді адасып кеткендей сезінсең — солтүстікке бар. Картадағы емес, ішіңдегі солтүстікке.
Солтүстік — шындық ауыр, бірақ адал болатын жер.
Түсіндім: отбасы деген қан емес. Отбасы — бәрі кеткенде қасында қалатын адамдар.
Бір күні немерең болса, айт: мен теңізді сүйдім. Бірақ теңізден де қатты — еркіндікті сүйдім. Қайда тоқтайтынымды өзім шешу еркіндігін.»
Қолымдағы компастың тілі дірілдеп, белгісіз бағытты көрсетті.
Көктем келгенде жарық қайта оралды. Мен соңғы өтінішін орындауға бел будым.
Теңізге бардым — аспан мен судың шегі көрінбейтін жерге. Урнаны ашып, желге бердім. Толқындар апайдың күлін үнсіз қабылдады, баяғыдан күткендей.
Сол күні кешке дейін жағалауда отырдым. Айдың жарығымен су бетінде бір бейне жылт етті — жас Әлия апай, сол баяғы ақ орамалмен, күлімдеп келе жатыр…
Қалаға қайтқан соң, мен ескі мектепке жұмысқа тұрдым. Балалар кейде жалаңаяқ келеді, бірақ көздері оттай.
Бір күні кішкентай қыз гүл әкеліп:
— Айдана апай, әжем айтты, жақсы адамдар өлмейді, тек жүректерге көшеді, — деді.
Мен күлімсіреп, басымды изедім. Сол сәтте түсіндім — Әлия апай ешқайда кеткен жоқ.
Бірнеше айдан кейін пошта жәшігімде хат таптым. Жіберушісі жоқ. Ішінде бір-ақ сөйлем бар:
«Оның туған ауылындағы кітапхана дайын. Балалар оқып жатыр. Рақмет.»
Сол сәтте сыртта майда жаңбыр себелеп тұрды. Үстел үстіндегі компас қайтадан солтүстікті көрсетті.
Және мен білдім — енді қайда барсам да, менің жолым әрдайым бір бағытта болады:
махаббат мұра болмайды, ол үйретіледі.
