Гүлмира асүйдің ортасында қимылсыз тұрды — қолындағы ескі дәптерді соншалық қатты қысып алған, саусақтарының буындары аппақ болып кеткен. Айжан асүйдің шетінде тұр, арқасын үстелге сүйеп, тынысы тарылып бара жатқандай сезінді. Үнсіздік ауыр еді — өткеннің көлеңкесі екеуінің арасына қонақтап қалғандай.
— Бұл әңгімені қазір қозғамай-ақ қояйық, — деді ақырын Айжан. — Уақыты емес.
— Ал қашан болады сол уақыт? — деп даусы дірілдеп кетті Гүлмираның. — Үш жыл үндемей отырдым. Өзіме: «Жас, екі баламен қалды, оңалсын» дедім. Ал қазір қарап отырсам, басқа еркек, жаңа өмір, жаңа жиһаз… Байлықтан көз шағылысады. Сен мені ақымақ деп ойлайсың ба?
Айжан төмен қарады. Сол сәтте көз алдынан үш жылдық өмір таспадай өтті: таңғы суық асүйде тоңып отырып тамақ әзірлегені, балаларды көрші Айгүл апаға апарып, автобусқа асыққаны, түнгі жеткізу жұмыстары, жауын астында сары жилетпен жүрген сәттері… Әрбір сәт — шаршаған жүректің іздері.
— Бұл үйдегі әрбір нәрсе менің өз еңбегіммен келген, — деді ол баяу. — Маған ешкім ештеңе берген жоқ.
— Қалай жоқ?! — деп кесіп тастады Гүлмира. — Сол пәтердің алғашқы жарнасын мен бердім! Елу мың еуро! Әкеңнен қалған жерді сатып, сол ақшаға көмектестім. Есіңде ме?
— Есімде, — деді Айжан. — Әрі есімде: сен сол күні-ақ мұрадан бас тарттың. Сол кезде мен саған айттым: «Қал, бірге еңсереміз» дедім. Ал сен бұрылдың да, кетіп қалдың.
Гүлмираның иығы түсіп кетті. Бір сәтке оның жүзіндегі қаттылық жоғалып, орнына әлсіз, шаршаған әйелдің жүзі көрінді.
— Қолымнан келмеді, — деді ол сыбырлап. — Арман кеткен соң өмірім тоқтап қалғандай болды.
Асүйде ұзақ үнсіздік орнады. Балалар бөлмесінен Ерлан мен Айсұлудың күлкісі естіліп жатты. Тимур есіктен көрінді, бірақ Айжан көзқарасымен оған бұл әңгімені бөгемеуді ишара етті.
— Гүлмира апа, — деді ақыры Айжан, — Арманның артында қалған қарыздарды кім жапқанын білесіз бе? Мен ғой. Үш жыл бойы әр тиынды есептеп, жұмыс істеп, балаларыма нан тауып бердім.
— Ол менің мәселем емес, — деді Гүлмира қатқыл үнмен. — Мен тек өз үлесімді сұрап отырмын.
Айжан ауыр күрсініп, үстел үстінен ескі папканы алды. Ашып, беттерін жайып көрсетті: банктік келісімдер, түбіртектер, әрбір айдың төлем қағаздары.
— Міне, қараңыз, — деді ол. — Мынау — алты несие. Мынау — үш жылдық төлем. Сен елу мың бердің, ал мен екі жүз мың төледім. Сен кетіп қалдың, мен қалдым. Балаларыңның анасын, немерелеріңнің тірегін жалғыз қалдырдың.
Гүлмира қағаздарға қарап тұрды, көзіндегі мұз еріп бара жатқандай.
— Арман менің ұлым еді, — деді ол бәсең үнмен. — Мен сені кінәламаймын… Бірақ мен де жалғыз қалдым. Сен оны енді өміріңмен алмастырдың, ал менде — тек естелігі қалды.
— Мен де оны күн сайын жоғалттым, — деді Айжан, көзіне жас үйіріліп. — Күніне мың рет еске алып, сонымен бірге қайта өліп тұрдым.
Бір сәтке бәрі тынды. Сосын Гүлмира әлсіз дауыспен:
— Мен сені жек көргім келмейді, Айжан. Бірақ мен шынымен де кедеймін. Зейнетақым дәріге де жетпейді. Бір кішкентай бөлік болса да… — деді.
Айжан үнсіз тұрды. Оның алдында бұрынғы қатал ене емес, жалғыз, қорғансыз ана тұр еді.
Айжан баяу сөмкесін ашып, ішінен чек шығарды. Үстелге қойды.
— Мұнда бес мың еуро бар, — деді тыныш дауыспен. — Үш жыл үнсіздігіңе, үш жыл бейтараптығыңа, үш жыл ұмытқаныңа. Бұл — мейірім емес. Бұл — бітім.
— Маған қайырымдылық керек емес, — деп фырс етті Гүлмира. Бірақ даусы әлсіз шықты.
— Бұл қайырымдылық емес, — деді Айжан. — Бұл тыныштық. Өткенді жаппай болашақ болмайды.
Гүлмира чекті қолына алды. Қағаздың сыбдыры бөлменің үнін басып кетті. Сосын көзінен аққан жас қағазға тамды.
Дәл сол кезде бөлмеге Ерлан мен Айсұлу кірді.
— Әже, келші! Біз сурет салдық! — деді Ерлан қуана.
Гүлмира чекті үстелге қойып, балаларға қарады. Олардың көзіндегі пәктікті көріп, жүрегі дір етті.
— Жарайды, боталарым, көрсетіңдер, — деді күлімдеп.
Балалар оны қолынан жетектеп алып кетті. Тимур жақындап, Айжанның иығына қол қойды.
— Сен дұрыс істедің, — деді ол сыбырлап.
— Білмеймін, — деді Айжан. — Бірақ адамдық жасағым келді.
Бөлмеден балалардың шат күлкісі естіліп тұрды. Гүлмира диванда отыр, Айсұлу оның тізесінде, Ерлан қолындағы суретті көрсетіп мәз. Күннің соңғы сәулесі олардың үстіне төгіліп, бәрін жылы жарыққа малындырды.
Күн батып, үйге тыныштық түскенде, Гүлмира орнынан тұрды.
— Мен кетейін, — деді. — Рақмет, Айжан. Бәрі үшін.
— Келіп тұр, — деді Айжан. — Бірақ енді ақша үшін емес. Балалар үшін.
Гүлмира басын изеді. Жымиып қойды — алғаш рет үш жылдан кейін шынайы жымиысы еді.
Есік ақырын жабылды. Айжан қабырғаға сүйеніп, терең тыныс алды. Тимур оны бауырына басты.
— Қайтып келе ме, қалай ойлайсың? — деді ол.
— Келеді, — деді Айжан жай ғана. — Бірақ енді ақша іздеп емес. Кешірім іздеп.
Сол түні балалар ұйықтаған соң, Айжан терезе алдындағы шамды жақты. Жарығы дірілдеп тұрды — дәл оның жүрегіндей. Сол жарықта өткеннің ауыр сәттері мен бүгінгі тыныштық араласып, бір жылылыққа айналып бара жатты.
Мүмкін, деп ойлады ол, кейде аяқталу — жоғалту емес. Кейде ол — қайта бастау.
