Марат табыттың қапталынан ұстап, жүргізушіге оны абайлап түсіруге көмектесті. Салмағы ауыр емен қақпағы әлсіз сықырлап, терең күрсінгендей дыбыс шығарды. Сол үн қорымдағы суық тастар мен ескі кресттердің арасынан баяу шарлап өтті. Ауа қалыңдап, бір сәтке тіпті тыныс та бөгелгендей сезілді — аллея бір құпияның шешілуін күтетіндей.
Жүргізуші тіпті енді міңгірлемей қалды. Қолдары дірілдеп, жан-жағына мазасыз көз тастады.
— Білесің бе, не қызық? — деді ол дауысын бәсеңдетіп, желге қақпайтын етіп. — Ол ештеңе сұрамады. Шам да, гүл де, дұға да… Ештеңе. “Ұзартудың керегі жоқ” деді.
Марат тістеніп қалды. Жүрегінің түбінде бір ащы сезім көтерілді.
— Мүмкін, өзі солай қалаған шығар, — деді ол, бірақ өз сөзіне өзі сенген жоқ.
— Жоқ, ондай емес еді, — деп жүргізуші басын шайқады. — Жас, сұлу… Өліханадан алған құжаттағы суретін көрдің бе? Жымиып тұр. Ондай жымиыс өмірге толы болады. Ондай адамдар… жайдан-жай кетпейді.
Марат ішін тартты. Сол сурет есіне түсті — жылы көз, нәзік күлкі. Өмір.
Сол кезде жүргізушінің қалтасынан бір металл зат түсіп, жерге күңгірт сыңғырмен тиді. Кішкентай, батпақ жабысып қалған медальон сияқты. Жүргізуші жедел иіліп, жеңімен сүртіп, қайта салып қойды. Бірақ Марат бір нәрсені анық көрді: онда «H» әрпі қашалған еді.
Сол газет суретіндегі раманың бұрышында тұрған әріппен дәл сол.
— Мынаны қайдан алдың? — деді Марат тыныш, бірақ өткір үнмен.
Жүргізуші селк етті.
— Не? Осыны ма? Ештеңе емес. Өліхананың алдында жатқан… Кімнің екенін қайдан білейін. Маған қатысы жоқ.
Бірақ дауысында сенім де, салмақ та жоқ еді. Бір нәрседен қорқып тұрғаны анық.
Осы кезде Бөрібай басын көтеріп, күрс етіп, табыт жаққа тесіле қарады. Бұлай етуі сирек болатын — босқа үрмейтін, босқа ырылдамайтын.
— Не болды, құлыным? — деді Марат сыбырлап.
Бірақ ит көзін тайдырмады.
Кенет тенді жел соғып, қураған жапырақтарды гүрілдетіп, ашық көрдің үстімен ұшырып өтті. Табыт тіреуіштің үстінде сәл шайқалды. Еркін баяу жақындап келді — қарт денесін әзер қозғап.
— Бұнда бірдеңе бар, — деді ол. — Бүгін ауа… біртүрлі.
Марат қартқа қарады. Оның да өңі сұрланып кетіпті.
Жүргізуші темекі тұтатты, бірақ қолы қалтырап тұр.
— Асықпайық, — деді ол өз-өзіне. — Түсіреміз, көмеміз… болды. Керегі — тыныштық.
Сол сәтте қалтасында бір электронды дыбыс шықты. Жүргізуші оны шошып қолымен жауып қалды.
Марат бұл жолы ашық сезінді: бір нәрсе жасырынып тұр.
— Телефоның ба?
— Жоқ ол! — деп тіксінді жүргізуші. — Басқа нәрсе… Саған бәрібір.
Бірақ бүгін ештеңе “бәрібір” емес еді.
Кенет Бөрібай қайта үрді — бұл жолы қатаң, сезімтал дауыспен. Еркін кілт бұрылды.
— Бұл ит босқа үндемейді, — деді ол. — Абайлаңдар.
Сол кезде табыттың ішінен түк еткен дыбыс естілді.
Өте әлсіз.
Бірақ анық.
Соққы сияқты.
Марат кәдімгідей қатып қалды.
— Естідің бе? — деп оның үні сыбырға айналды.
Жүргізуші күліп жіберді, бірақ күлкісі жасанды, қорқынышқа толы еді.
— Ағаш қой! Ағаш сөйлейді! Үйреншікті…
Бұл ағаштың дауысы емес.
Бұл біреу шынымен соғып жатқандай.
Ырғақпен.
Тірі адамның даусындай.
Еркін артқа шегінді. Бөрібай өкіріп үрді.
— Аш, Марат… — деді қарт. — Балам, аш!
Жүргізуші жан ұшырып айқайлады:
— ЖОҚ! ЕШКІМ АШПАЙДЫ! БҰЛ — БҰЙРЫҚ! ЕСТИДІҢ БЕ? ОНЫҢ КҮЙЕУІ… ОЛАРМЕН ТІЛ ТАБЫСА АЛМАЙСЫҢ!
Дәл сол кезде тағы бір құбыжық нәрсе орын алды.
Ескі телефон — табыттың қасында жатқан, Марат қалтасына салып қойған — шынымен шырылдай бастады.
Өлі экран.
Өшірулі.
Бірақ қоңырау шалуда.
Марат оны баяу шығарды.
Экран қара, жарықсыз.
Бірақ жасыл ақшыл әріптер көрінді:
AJUTĂ-MĂ.
Еркін бетін бүркеді.
Жүргізуші шегіне берді.
Бөрібай ақырып үрді.
Марат «жауап беру» түймесіндей жерді басып қалды.
Телефон тынды…
Содан соң:
— Nu mă lăsa cu el… Te rog… Deschide…
Жер астынан шыққандай үн. Қорқынышты, әлсіз, үзіліп бара жатқан.
Жүргізуші айқай салды:
— АШПА, ЖЫЛҚЫ! ОЛ СЕНІ БІТІРЕДІ! ОНЫҢ КҮЙЕУІ БҰЛ ЖЕРДЕ… БАСҚА ЕРЕЖЕ!
Марат оған бұрылып қарады.
Бұл енді Мараттың көзқарасы емес еді.
Бұл — шындықты мойындамайтындарға қарсы тұрған адамның көзқарасы.
— Не істедің сен? — деді ол. — Нені жасырып тұрсың?
Жауап болмады.
Сол кезде телефон үшінші рет шырылдады.
Бұл енді үкім сияқты шықты.
Марат жауап берді.
— E întuneric… Mi-e frig… Nu mă lăsa aici…
Еркін тізерледі.
Бөрібай ұлыды.
Ал табыттың ішінен қатты соққы шықты.
ТЫРЫСҚАНДАЙ.
ТІРІ АДАМДАЙ.
Марат шыдай алмады.
— Ашамыз, — деді ол. — Болды.
Жүргізуші жалынып кетті:
— ЖОҚ! ТОҚТА! ҚҰДАЙ ҮШІН!
— Кеш болды, — деді Марат. — Бұл қазір адам тағдыры.
Еркін екеуі шегелерді жұлып, қақпақты көтерді.
Жел тоқтады.
Әлем бір сәт тыныш қалды.
Олар ішіне қарады.
Жас әйел — Хедли — өлі емес еді.
Ешқандай қатаю жоқ.
Ешқандай өлім реңі жоқ.
Көздері жыбыр етті.
Ал ерні сыбырлады:
— Mulțumesc…
Жүргізуші айқайлады.
Еркін жерге құлады.
Бөрібай құтырып үрді.
Марат жүрегі тоқтап қалғандай болды.
Оны тірідей көміп тастаған.
Ал күйеуі білген.
Сол сәтте аллеяның ар жағынан ауыр аяқ дыбыстары естілді.
Және мұздай дауыс:
— Не істеп жатырсыңдар?
Марат басын көтерді.
Әйелдің күйеуі тұр.
Ал оның көзінде…
Ешқандай таңданыс жоқ.
Ешқандай қайғы жоқ.
Тек ашу.
Және әлдеқайда қараңғы бір нәрсе.
