Мен хосписте медбике болып жұмыс істеймін, және үш жыл бойы мен оны Өлімнің өзі деп ойладым.
Ол науқас өмірден өтуге жақындаған сайын пайда болады. Үстінде әрдайым былғары жилет, бетінде сұр сақал. Ешқашан кешікпейді, бірде-бір рет қалдырған емес.
Оны алғаш көргенде, күзет шақырмақ болдым. 412-бөлме. Маргарет Чен. Тоқсан бір жаста. Отбасы жоқ. Алты ай бойы бірде-бір келуші болмаған. Оған санаулы сағаттар ғана қалған еді, мен өзім қасында отыруға дайындалып жатқанмын. Ешкім жалғыз өлмеуі тиіс.
Сол сәтте ол кіріп келді. Бойы шамамен 190 см, денесін татуировкалар жапқан, ауыр етіктерінің дыбысы дәлізде жаңғырып тұрды. Ол маған басын изеп, Маргареттің төсегінің қасына орындық қойып, өзінің алып қолымен оның әлсіз қолын ұстады.
— Сіз кімсіз? — деп талап еттім мен. — Бұл жерден әрі тек туыстар ғана өтеді.
Ол маған өмірімде көрген ең мұңды көздермен қарады.
— Оның туыстары жоқ. Сондықтан мен осындамын, — деді ол.
Мен аң-таң болдым. Ол Маргаретке ақырын сөйлеп, бәрі жақсы болатынын, енді жіберуіне болатынын, жалғыз емес екенін, оның маңызды екенін айтты. Қырық жеті минуттан кейін ол бейтаныс адамның қолын ұстап, тыныш күйде өмірден өтті. Ол маңдайынан сүйіп, үнсіз шығып кетті.
Мен бұл туралы жетекшіме хабарладым. Ол мұңды жымиып:
— Бұл — Томас. Ол науқастар туралы қалай білетінін ешкім білмейді. Неге бұлай істейтінін де ешкім білмейді. Бірақ ол ешқашан бірде-бір жалғыз өлімді жіберіп алған емес, — деді.
Қызығушылығым арта түсті. Келесі үш жылда мен Томастың алпыс үш науқастың қасында болғанын көрдім: отбасылары тастап кеткен Вьетнам соғысының ардагерлері, балалары елдің арғы шетінде тұратын қарт әйелдер, үйсіз ер адамдар, тіпті гей болғаны үшін отбасынан бас тартылған он тоғыз жастағы қыз да болды.
Әрқайсысында Томас қасында еді. Қол ұстап, тыңдап, жылап, жай дауыспен сөйлеп, олардың маңызды екенін айтып отырды.
Кейде науқастар есін біліп, оған өмірлерін айтып беретін. Кейде олар ес-түссіз жататын, бірақ Томас бәрібір кетпейтін.
— Олар әлі де ести алады, — деген еді ол бірде.
Мен оны зерттеп көргім келді. Бірақ ешкім оның тегін де, қайда тұратынын да білмейтін. Тек мотоцикл мінетінін және адамдар жалғыз өлер сәтте пайда болатынын ғана білетін.
Бір түні мен оны тұраққа дейін іштей бақыладым. Ол өзінің «Харлиінде» он минуттай отырды, иықтары дірілдеп, жылап отырды.
— Томас? — дедім мен.
Ол көздері қызарып қарап:
— Кешіріңіз, маған сәл уақыт керек, — деді.
— Неге мұны істейсіз? — деп сұрадым.
Ол маған күлімдеп тұрған әйелдің суретін ұсынды.
— Бұл менің анам, Элеанор. Ол 2007 жылы хосписте… жалғыз қайтыс болды. Мен елді кесіп өтетін сапарда едім. Қайтып келуіме үш күн кетті. Ол мен келгенге он төрт сағат қалғанда көз жұмды. Медбикелер оның мені сұрап, есікті күтіп жатқанын айтты.
Жүрегім шым ете қалды.
— Өте өкінішті, — дедім.
— Мен ұйықтай алмадым, тамақ іше алмадым, өмір сүре алмадым. Басқа ешкімнің жалғыз өлуіне жол бергім келмеді, — деді ол.
Сол түні ол мүлде бейтаныс әйелдің қасында отырып, ол қайтыс болғанша кетпеді. Сол сәттегі тыныштық оған терең тыныштық сыйлады. Ол анасын құтқара алмағанын, бірақ басқа біреудің жақынын жалғыздықтан құтқара алатынын түсінді.
Он алты жыл ішінде Томас төрт жүзден астам адамның қасында отырды. Ол аурудан, қайғыдан, жүрек жарасынан қорықпады. Ол ұмытылғандардың қолын ұстады, өкініштерін тыңдады, естеліктерін бөлісті және жай ғана: «Сен маңыздысың», — деп айтты.
Кейбір өлімдер ерекше ауыр болды. Лили есімді он тоғыз жастағы қыз, гей болғаны үшін отбасынан бас тартылған. Томас оның қасында үш күн отырды. Ұйқысыз, тамақсыз. Қолын ұстап, оны жақсы көретінін, оның дәл сондай күйінде керемет екенін айтты. Ол біреудің қамқорлығын сезініп өмірден өтті.
Жүрек талмалары мен қатты шаршауға қарамастан, ол тоқтаудан бас тартпайды. Ол мекемеден мекемеге мотоциклімен барып, біреу жалғыз өлуге жақындаса, әрдайым келеді.
— Өлім — трагедия емес, — деген еді Томас бірде. — Жалғыз өлу — трагедия.
Мен оның Вьетнам ардагерлерінің, мұғалімдердің, қарт жесірлердің, тастанды жасөспірімдердің қасында отырғанын көрдім. Әр жолы ол олардың ұмытылмағанын, сүйіспеншіліксіз қалмағанын, жалғыз емес екенін қамтамасыз етті.
Мен оның бұрын-соңды көрмеген адамдар үшін жылағанын көрдім, қайғы жұтқандарды жұбатқанын көрдім, жүздеген жалғыз өлімнің ауыртпалығын көтеріп жүргенін көрдім. Соған қарамастан, ол қайта-қайта оралады.
Қазір Томас жетпіс екіде. Жүрегі әлсіз, денесі қажыған. Бірақ ол әлі де мотоцикл мініп келеді. Әлі де қасында отырады. Әлі де қол ұстайды. Әлі де бейтаныс адамдарға: «Сен маңыздысың», — дейді.
Мен оған уәде бердім: Томастың да уақыты келгенде, ол жалғыз өлмейді. Біз — медбикелер, отбасылар, ол құтқарған науқастар — бәріміз оның қасында боламыз. Себебі он алты жыл бойы ешкім ұмытылып өлмесін деп жүрген адам дәл сондай мейірімге лайық.
Мен — хоспис медбикесімін. Өлімді көп көрдім. Бірақ Томас сияқты адамды ешқашан көрген емеспін. Және оның сол есіктен кіріп келе жатқанын — былғары жилеті, сұр сақалы, мұңды көздерімен, тағы бір бейтаныстың қолын ұстауға дайын күйде — көруді ешқашан тоқтатпасам екен деймін.
Өйткені Томас — Өлім емес. Ол — Өлімнің қарсысы. Ол — махаббаттың ең таза түрі.
